Tác giả: 137Labs
Một. Chuyển đổi cấu trúc nhà nước đằng sau sự thay thế quyền lực
Chính trị Iran bước vào một giai đoạn cực kỳ nhạy cảm vào khoảng năm 2026. Việc thay thế quyền lực tối cao không chỉ thay đổi thành phần nhân sự của lãnh đạo mà còn tập trung thể hiện những biến đổi thể chế tích lũy lâu dài. Mjuetaba Khamenei bước vào trung tâm quyền lực tối cao, được nhiều nhà quan sát xem là một dấu mốc tiêu biểu cho việc cấu trúc chính trị Iran dần siết chặt lại.
Hệ thống nhà nước Iran về mặt pháp lý vẫn dựa trên quyền lực tôn giáo. Theo thiết kế của hiến pháp, Hội đồng chuyên gia chịu trách nhiệm lựa chọn lãnh tụ tối cao và đảm nhận chức năng giám sát. Tuy nhiên, hoạt động của thể chế không hoàn toàn dựa vào các thủ tục chính thức này. Tính hợp pháp tôn giáo, thái độ của quân đội, sự ổn định của liên minh tinh hoa và tình hình an ninh quốc gia thường cùng quyết định hướng đi cuối cùng của quyền lực. Đặc biệt trong bối cảnh chiến tranh và xung đột khu vực, duy trì tính liên tục của chính quyền thường được đặt lên trên các thủ tục.
Thực tế chính trị này khiến cấu trúc quyền lực của Iran ngày càng thể hiện dạng pha trộn. Các tổ chức tôn giáo vẫn cung cấp khung thể chế và ngôn ngữ ý thức hệ, nhưng vai trò của các cơ quan an ninh ngày càng mở rộng trong quản trị quốc gia. Hệ thống quân sự không chỉ đảm nhiệm nhiệm vụ phòng thủ mà còn đóng vai trò then chốt trong ổn định chính trị và thực thi chính sách. Mô hình quyền lực hình thành từ đó dần chuyển từ chính quyền thần quyền truyền thống sang một cấu trúc nhà nước ngày càng an toàn hơn.
Mjuetaba đã duy trì vị trí trung tâm trong cấu trúc này trong thời gian dài. Ảnh hưởng chính trị của ông không xuất hiện đột ngột mà tích lũy qua nhiều năm hoạt động quyền lực. Việc tiếp cận văn phòng lãnh tụ tối cao, duy trì liên hệ với mạng lưới bảo thủ, và giữ vững mối quan hệ trong các cơ quan then chốt giúp ông duy trì ảnh hưởng liên tục trong hệ thống.
Bối cảnh này cho thấy, vấn đề kế thừa quyền lực ở Iran thường không chỉ liên quan đến năng lực cá nhân hay vị thế tôn giáo, mà còn gắn chặt với sự ổn định của cấu trúc nhà nước. Lãnh tụ tối cao vừa là biểu tượng tôn giáo, vừa là người điều phối bộ máy nhà nước. Việc thay thế quyền lực phản ánh sự thay đổi trong trọng tâm thể chế, chứ không chỉ là sự thay đổi người đứng đầu.
Hai. Vị trí thể chế và ảnh hưởng chính trị của Quân đoàn Cách mạng Hồi giáo
Vị trí của Quân đoàn Cách mạng Hồi giáo trong hệ thống chính trị Iran đã có những thay đổi sâu sắc. Ban đầu, mục đích thành lập tổ chức này là để bảo vệ thành quả cách mạng và an ninh quốc gia. Tuy nhiên, theo thời gian, vai trò của họ dần mở rộng sang các lĩnh vực chính trị và kinh tế rộng lớn hơn.
Về mặt an ninh, Quân đoàn đảm nhiệm các nhiệm vụ then chốt như tình báo, chống thâm nhập và phòng thủ chiến lược. Năng lực quân sự của họ không chỉ dùng để bảo vệ quốc gia mà còn đóng vai trò quan trọng trong các vấn đề khu vực. Đồng thời, tổ chức này còn tham gia giữ ổn định chính trị trong nội bộ, có khả năng huy động lực lượng mạnh trong các thời điểm khủng hoảng.
Trong lĩnh vực kinh tế, rõ ràng cũng có sự mở rộng đáng kể. Các doanh nghiệp liên kết với Quân đoàn tham gia nhiều dự án hạ tầng lớn và ngành năng lượng. Trong xây dựng, viễn thông, vận tải, các hoạt động này cung cấp nguồn lực cho tổ chức, đồng thời nâng cao ảnh hưởng thể chế của họ.
Xu hướng phát triển này đã thay đổi cân bằng quyền lực chính trị của Iran. Các tổ chức tôn giáo vẫn giữ vị trí tối cao về hình thức, nhưng quản trị quốc gia ngày càng dựa vào khả năng thực thi của các cơ quan an ninh. Sự tham gia của hệ thống quân sự khiến quá trình ra quyết định trở nên kỷ luật và ổn định hơn.
Mjuetaba có mối liên hệ lâu dài với hệ thống an ninh này, giúp ông chiếm vị trí đặc biệt trong cấu trúc quyền lực. Các tài liệu trừng phạt của Bộ Tài chính Mỹ năm 2019 đã chỉ rõ rằng, dù không có chức vụ chính thức qua bầu cử hay bổ nhiệm công khai, ông vẫn đảm nhận một số chức năng quyền lực trong hoạt động chính trị thực tế. Điều này cho thấy, trong chính trị cấp cao của Iran tồn tại nhiều cơ chế phi chính thức dựa trên niềm tin và mạng lưới cá nhân.
Khi vai trò của Quân đoàn trong cấu trúc nhà nước ngày càng mở rộng, mối quan hệ giữa các lãnh đạo chính trị và hệ thống an ninh trở nên đặc biệt quan trọng. Quá trình kế thừa quyền lực vì thế không chỉ là quyết định nội bộ các tổ chức tôn giáo, mà còn liên quan đến thái độ và sự ủng hộ của hệ thống quân sự.
Ba. Hệ thống phân phối tài nguyên và liên kết quyền lực chính trị
Trong nền kinh tế Iran tồn tại mạng lưới tài sản do các quỹ tôn giáo và các tổ chức chính thức bán chính thức kiểm soát. Các tổ chức này về mặt pháp lý thường thuộc dạng từ thiện hoặc xã hội, nhưng thực tế kiểm soát quy mô tài nguyên kinh tế rất lớn.
Hệ thống quỹ này hoạt động trong các lĩnh vực bất động sản, công nghiệp, dịch vụ tài chính và đầu tư thương mại. Thu nhập của họ không hoàn toàn nộp vào ngân sách nhà nước mà vận hành trong các tổ chức độc lập. Cách làm này giúp phân phối lại nguồn lực quốc gia trong nội bộ thể chế.
Cơ chế này đóng vai trò quan trọng trong chính trị Iran. Việc phân chia lợi ích kinh tế thường gắn chặt với duy trì các liên minh chính trị. Các tổ chức nắm giữ tài nguyên vừa đảm nhiệm vai trò kinh tế, vừa giữ vai trò ổn định chính trị. Quản trị nhà nước và lợi ích kinh tế do đó đan xen chặt chẽ.
Bộ Tài chính Mỹ trong các lệnh trừng phạt nhằm vào Quỹ bị áp bức đã chỉ rõ rằng, tổ chức này và các công ty con có ảnh hưởng lớn trong nhiều ngành then chốt của Iran, đồng thời có mối liên hệ chặt chẽ với các vòng tròn trung tâm của lãnh tụ tối cao. Các tài liệu còn đề cập, một số nhân vật chính trị hoặc thân nhân của họ đã sử dụng tài sản của quỹ trong thời gian dài, với tiền thuê thấp hơn nhiều so với thị trường.
Thông tin này cho thấy, trong thể chế Iran, của cải không chỉ là vấn đề tài sản cá nhân, mà còn là một phần của cấu trúc quyền lực. Tài nguyên kinh tế luân chuyển qua các quỹ, doanh nghiệp liên kết và các mối quan hệ trung gian ở nhiều cấp độ khác nhau.
Trong môi trường thể chế như vậy, việc phân bổ tài sản ra nước ngoài ngày càng trở thành vấn đề nhạy cảm. Nếu các nhân vật trung tâm chính trị bị nghi ngờ tích trữ của cải qua các khoản đầu tư ở nước ngoài, dư luận thường liên hệ điều này với áp lực kinh tế trong nước. Vấn đề không chỉ nằm ở quy mô tài sản, mà còn ở việc phân phối tài nguyên có phù hợp với câu chuyện chính trị hay không.
Cần chú ý rằng, trong một số trường hợp, tài sản xuyên biên giới còn mang chức năng quản lý rủi ro. Trong bối cảnh dài hạn bị trừng phạt và tiền tệ không ổn định, đầu tư ra nước ngoài có thể là cách giữ của cải. Mối quan hệ quyền lực và tài nguyên kinh tế vì thế càng trở nên phức tạp hơn.
Bốn. Môi trường trừng phạt và kênh tài chính số
Các biện pháp trừng phạt quốc tế liên tục ảnh hưởng đến hệ thống tài chính Iran. Một số ngân hàng bị loại khỏi hệ thống liên lạc tài chính toàn cầu, các kênh thanh toán xuyên biên giới truyền thống bị hạn chế rõ rệt. Thương mại và huy động vốn quốc tế gặp nhiều khó khăn.
Trong bối cảnh này, tài sản số dần thâm nhập vào hoạt động kinh tế Iran. Tiền mã hóa có thể thực hiện chuyển đổi giá trị mà không phụ thuộc vào hệ thống ngân hàng truyền thống, đặc điểm này giúp chúng có giá trị thực trong các nền kinh tế bị trừng phạt.
Chính phủ Iran từng cho phép một số hoạt động khai thác tiền mã hóa và khám phá sử dụng tài sản số trong thanh toán thương mại. Cùng với sự phát triển của các nền tảng giao dịch và thị trường phi tập trung, hệ sinh thái tiền mã hóa nội địa dần hình thành.
Vai trò của tài sản số trong cấu trúc tài chính Iran chủ yếu thể hiện qua ba khía cạnh. Thứ nhất, là kênh bổ sung cho thanh toán xuyên biên giới, cung cấp phương án thay thế trong một số giao dịch thương mại. Thứ hai, là công cụ chuyển vốn, tạo ra các lối đi mới cho dòng chảy tài chính trong bối cảnh hạn chế. Thứ ba, là phương tiện phân tán rủi ro, dùng để giữ của trong thời kỳ biến động kinh tế.
Giao dịch trên chuỗi không hoàn toàn ẩn danh, nhưng giảm phụ thuộc vào hệ thống ngân hàng. Đối với các quốc gia bị trừng phạt, điều này mang ý nghĩa quan trọng.
Song song đó, trung tâm thương mại khu vực đóng vai trò quan trọng trong dòng chảy vốn. Vùng Vịnh lâu nay là điểm trung chuyển quan trọng trong mạng lưới thương mại Iran. Các đại lý thương mại, nhà giao dịch phi tập trung và các công ty offshore tạo thành một hệ thống thương mại phức tạp.
Trong cấu trúc này, tài sản số dần kết hợp với mạng lưới thương mại truyền thống. Dòng tiền trên chuỗi có thể nhanh chóng chuyển ra khỏi nội địa, rồi qua thị trường phi tập trung đổi lấy tiền tệ thực hoặc tài sản. Các hoạt động tài chính do đó mang đặc điểm kết hợp trực tuyến và ngoại tuyến.
Năm. Hình thái tương lai của cấu trúc quyền lực Iran
Tổng thể các biến đổi về chính trị, kinh tế và tài chính cho thấy cấu trúc nhà nước Iran đang xuất hiện những đặc điểm mới.
Vai trò của các cơ quan an ninh ngày càng tăng trong quản trị quốc gia. Hệ thống quân sự và tình báo không chỉ đảm nhiệm nhiệm vụ phòng thủ mà còn đóng vai trò quan trọng trong ổn định chính trị và hoạt động kinh tế. Quá trình ra quyết định ngày càng tập trung hơn.
Nguồn lực kinh tế ngày càng dựa vào phân phối qua các quỹ và tổ chức chính thức bán chính thức. Những tổ chức này vừa là chủ thể kinh tế, vừa giữ vai trò duy trì liên minh chính trị.
Cấu trúc tài chính dần hình thành theo nhiều tầng lớp. Hệ thống ngân hàng truyền thống, mạng lưới thương mại khu vực và kênh tài sản số cùng tạo thành khung luân chuyển vốn. Các công cụ tài chính khác nhau phát huy tác dụng trong các bối cảnh khác nhau.
Trong khung thể chế này, vai trò của lãnh đạo chính trị không chỉ mang tính tượng trưng mà còn là điểm kết nối giữa các mạng quyền lực. Tính hợp pháp tôn giáo, sự hỗ trợ của các cơ quan an ninh và khả năng phân phối tài nguyên cùng quyết định vị trí chính trị của họ.
Vị trí của Mjuetaba nằm ở điểm giao thoa của các mạng này. Ảnh hưởng chính trị của ông không phải là hiện tượng cô lập, mà là một phần trong quá trình phát triển lâu dài của cấu trúc quyền lực Iran. Tính hợp pháp tôn giáo, sức mạnh quân sự, nguồn lực kinh tế và hệ thống tài chính xuyên biên giới liên kết chặt chẽ trong cấu trúc này, cùng nhau định hình cách thức quản trị quốc gia.
Sự kết hợp này khiến chính trị Iran thể hiện đặc trưng mới: tính hợp pháp của thể chế vẫn thể hiện qua ngôn ngữ tôn giáo, nhưng hoạt động của nhà nước ngày càng dựa vào các cơ quan an ninh và mạng lưới tài nguyên phức tạp. Con đường phát triển của Iran trong tương lai phần lớn phụ thuộc vào cách cấu trúc này tiếp tục tiến hóa, cũng như cách xã hội nội bộ và môi trường bên ngoài tác động đến nó.
