Gần đây có một hiện tượng đặc biệt đau lòng: hơn 9 triệu người vay học phí ở Mỹ bắt đầu trễ hạn không trả nợ. Đây không phải là một sự kiện có xác suất thấp, mà là một cuộc khủng hoảng nợ đang diễn ra.

Mọi chuyện như thế này. Trong thời kỳ dịch bệnh, chính phủ Mỹ đã cung cấp cho người vay học phí một "thời gian hoãn" — không cần trả tiền, cũng không tính lãi. Chính sách này bắt đầu vào tháng 3 năm 2020 do chính quyền Trump khởi xướng, sau đó chính quyền Biden đã gia hạn thêm tám lần, kéo dài thời gian đóng băng khoản trả nợ lên tới hơn ba năm rưỡi. Kết quả là hơn 45 triệu người vay tạm thời thở phào nhẹ nhõm, tỷ lệ trễ hạn trong thị trường vay học phí thậm chí có lúc giảm xuống dưới 1%.

Chẳng bao lâu sau, ngày đẹp trời kết thúc. Tháng 10 năm ngoái, việc trả nợ bắt đầu hoạt động trở lại, và đến tháng 9 năm nay, hồ sơ trễ hạn lại được đưa vào hệ thống tín dụng. Và chuyện này đã bùng nổ. Theo dữ liệu của Financial Times (Anh), chỉ riêng năm nay đã có hơn 9 triệu người ít nhất một lần bỏ lỡ khoản vay, tỷ lệ trễ hạn so với thời kỳ dịch bệnh đã tăng gấp đôi. Thống kê mới nhất của TransUnion còn đáng sợ hơn: đến tháng 2, khoảng 20.5% người vay vay liên bang trễ hạn quá 90 ngày, tỷ lệ này gần như gấp đôi so với 11.5% trước dịch bệnh, thậm chí vượt quá mức 15.4% của thời kỳ khủng hoảng tài chính năm 2012.

Vấn đề gốc rễ nằm ở đâu? Nói trắng ra, chính là "người Mỹ không có tiền nữa".

Về mặt bề ngoài, tỷ lệ thất nghiệp của Mỹ vẫn khá tốt, nhưng tình hình việc làm của giới trẻ đã rất khó khăn. Năm 2024, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm tuổi 15 đến 24 là 9.39%. Nhiều sinh viên mới tốt nghiệp thậm chí không tìm được công việc phù hợp với mức lương, khoản vay học phí hơn 200 đô la mỗi tháng đã trở thành gánh nặng.

Điều tồi tệ hơn là, hiện tại Mỹ vẫn đang thở trong áp lực lạm phát cao và lãi suất cao cùng lúc. Tiền thuê nhà, thực phẩm, nhiên liệu — những khoản chi cố định này đã ăn hết phần lớn thu nhập, vay học phí trở thành khoản trả nợ dễ bị "bỏ rơi". Không còn cách nào khác, vẫn phải ăn, vẫn phải trả tiền thuê nhà.

Điều thú vị là, làn sóng trễ hạn này không chỉ ảnh hưởng đến những người mới tốt nghiệp, mà còn cả những người trung niên hơn 40 tuổi cũng không tránh khỏi. Nhưng bị tổn thương nặng nhất chính là những người vay có điểm tín dụng thấp — tỷ lệ nợ quá hạn của họ vượt quá 50%, còn những người vay có điểm tín dụng tốt thì tỷ lệ trễ hạn chỉ 0.9%. Nói cách khác, cuộc khủng hoảng nợ này đã nhắm đúng vào các nhóm thu nhập thấp.

Hậu quả của việc trễ hạn là gì? Một khi điểm tín dụng bị tổn hại, việc xin vay mua nhà, xe hầu như không thể thực hiện được. Một số bang còn có thể thu hồi giấy phép lái xe do nợ nần, tạo thành vòng luẩn quẩn: không trả nợ thành công → điểm tín dụng xấu → khó tìm việc hơn → không thể trả nợ → lại càng khó khăn hơn. Con đường để các gia đình bình thường mua nhà bằng tiết kiệm, tích lũy tài sản để nâng cao vị thế xã hội gần như đã bị chặn đứng hoàn toàn.

Về mặt vĩ mô, mặc dù vấn đề này tạm thời chưa gây ra rủi ro tài chính hệ thống — tỷ lệ nợ trên tài sản của người dân Mỹ thấp hơn 11%, ở mức thấp lịch sử — nhưng sức ép tiêu dùng đã bắt đầu rõ ràng. Morgan Stanley ước tính, việc bắt buộc trả nợ hàng tháng tăng thêm sẽ làm tốc độ tăng trưởng GDP thực tế của Mỹ năm 2025 giảm từ 0.05 đến 0.15 điểm phần trăm. Điều này có vẻ không lớn, nhưng nhân với quy mô toàn bộ nền kinh tế thì lại rất đáng kể.

Tóm lại, hơn 9 triệu người không trả nổi nợ học phí phản ánh một cuộc khủng hoảng sâu sắc trong hệ thống tài chính vay vốn giáo dục đại học của Mỹ. Những chính sách hoãn nợ chỉ là che đậy các mâu thuẫn, một khi chính sách hết hiệu lực, kinh tế yếu đi, tất cả các vấn đề sẽ lộ rõ. Ban đầu là giúp sinh viên thay đổi vận mệnh bằng "bậc thang" xã hội, giờ lại biến thành "xích mù" trói buộc cuộc đời.

Điều này sẽ ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế Mỹ như thế nào? Tất cả đều phụ thuộc vào cách chính phủ xử lý. Trong bối cảnh lãi suất cao, tăng trưởng thấp, làm thế nào để cân bằng giữa "thúc giục trả nợ" và "đảm bảo đời sống dân sinh" đã trở thành một trong những vấn đề đau đầu nhất của chính quyền Mỹ. Và tất cả những điều này cũng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp độ phục hồi kinh tế Mỹ trong tương lai và sự ổn định của toàn xã hội.