Ngày kỷ niệm Rizal và di sản của Mabin: Những nhà lãnh đạo đã chọn cái chết vì niềm tin

Khi ngày Lễ kỷ niệm Rizal ngày 30 tháng 12 đến gần, đối với người dân Philippines, đó không chỉ đơn thuần là một ngày lễ. Tuy nhiên, đối với nhiều người, đó chỉ là cơ hội nghỉ có hưởng lương, và họ không có nhiều thời gian để suy nghĩ sâu về nhân vật cách đây nhiều thế kỷ. Nhưng thực tế, chính ngày này có thể là thời điểm quan trọng nhất để hiểu những thách thức mà Philippines ngày nay đang phải đối mặt.

Điều gì khiến ngày Lễ kỷ niệm Rizal và ngày Mabin trở thành di sản của các nhà lãnh đạo cách mạng cùng thời? Đó là vì quyết định của họ không chỉ là các sự kiện lịch sử, mà còn phản ánh vấn đề về lựa chọn và trách nhiệm của cá nhân trong xã hội hiện đại.

Hình phạt của việc theo đuổi lý tưởng

Vào rạng sáng tháng 12 năm 1896, tại nơi hành hình ở Manila, José Rizal đã thể hiện sự bình tĩnh đáng kinh ngạc. Ông là người phản đối cuộc cách mạng bạo lực và kêu gọi cải cách hòa bình. Tuy nhiên, ông vẫn chấp nhận cái chết đầy bạo lực để bảo vệ niềm tin của mình.

Lãnh đạo Katipunan, Andres Bonifacio, đã thúc giục ông tham gia cách mạng. Cũng đã có đề nghị giải thoát ông khỏi cuộc lưu đày tại Dapitan. Nhưng Rizal từ chối. Lý do của ông rất rõ ràng. Ông cho rằng, nếu đồng bào của ông nổi dậy mà không chuẩn bị đầy đủ, điều đó chỉ mang lại máu đổ và đau thương không cần thiết.

Trong bản tuyên ngôn viết ngày 15 tháng 12, Rizal công khai phản đối cuộc nổi dậy: “Cuộc nổi loạn này làm ô danh người Philippines. Tôi ghét những phương pháp phạm pháp đó. Tôi cảm thông chân thành với những người đã bị lừa dối và tham gia.”

Cải cách hay cách mạng. Mâu thuẫn này đã được tranh luận từ thời đại của ngày Mabin. Các nhà lãnh đạo cùng thời như Rizal cũng phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn tương tự.

Những gì tuyên truyền đã tạo ra

Thật thú vị, mặc dù Rizal mong muốn thay đổi qua cải cách, nhưng các tác phẩm và hoạt động của ông lại mang lại kết quả không ngờ. Rizal, người tin vào sự đồng hóa với Tây Ban Nha trong thời gian dài, đã nhận ra sự mong manh của ước mơ đó qua cuộc tranh chấp đất Calamba năm 1887. Trong thư gửi tới Blumenrit, ông thừa nhận: “Việc người Philippines mong muốn Tây Ban Nha hóa là sai lầm.”

Nhà sử học Renato Constantino phân tích cách “chiến dịch tuyên truyền” của Rizal đã mở đường cho độc lập. Mục tiêu ban đầu của ông là thúc đẩy sự đồng hóa với Tây Ban Nha, nhưng lại chuyển thành sự phát triển rõ rệt của ý thức dân tộc. Dù có thể xem Rizal là “ý thức không hành động,” nhưng chính ý thức đó đã truyền cảm hứng cho cuộc cách mạng.

Sự thống nhất sau cái chết

Ngày hành hình 30 tháng 12 năm 1896 không chỉ là sự kết thúc cá nhân. Nó đã mang lại sự thống nhất cho phong trào độc lập phân tán, và tạo nền tảng đạo đức cho cuộc cách mạng. Dù không có Rizal, cuộc nổi dậy vẫn có thể xảy ra, nhưng có thể sẽ mang tính rời rạc và thiếu nhất quán hơn.

Nhà sử học Ambeth Ocampo gọi Rizal là “anh hùng có ý thức.” Bởi vì ông nhận thức rõ hậu quả của quyết định của mình và chủ ý chọn con đường chết. Ngay cả trước khi bị hành hình, ông vẫn được cho là có mạch đập bình thường. Trong thư năm 1882, Rizal tự viết: “Tôi muốn chứng minh cho những người phủ nhận lòng yêu nước của chúng ta rằng, chúng ta có thể chết vì niềm tin của mình.”

Bài học cho thời đại

Dưới thời thuộc địa Mỹ, Rizal đã được phong thánh. Điều này có vẻ “ôn hòa” hơn so với Aguinaldo hay Bonifacio. Tuy nhiên, nhìn vào tiến trình của Philippines sau đó, di sản của Rizal không cần phải được chính thức hóa.

Điều quan trọng là không thần thánh hóa Rizal, mà hiểu ông như một con người. Ông đã giữ vững niềm tin như thế nào? Phần nào trong quyết định của ông vẫn còn phù hợp ngày nay?

Constantino đã viết trong tác phẩm ‘Nhiệm vụ của chúng ta: Làm cho Rizal trở nên lỗi thời’. Miễn là có tham nhũng và bất công, hình mẫu của Rizal vẫn còn liên quan. Chỉ khi những cải cách thực sự thành công, những anh hùng biểu tượng như ông mới không còn cần thiết nữa.

Ngày 30 tháng 12, ngày Lễ kỷ niệm Rizal và ngày Mabin, câu hỏi đặt ra cho người dân Philippines là: Chúng ta, những người sống trong thời đại này, có thể giữ vững niềm tin như Rizal trước tham nhũng và bất công không? Nếu chết không phải là phương thuốc cho lòng yêu nước, thì sống để giữ vững lý tưởng có thể là di sản lâu dài nhất.