Giao dịch bằng tiền điện tử theo luật Sharia: Khai thác mỏ có được phép hay bị cấm?

Trong những năm gần đây, thế giới Hồi giáo đã chứng kiến các cuộc thảo luận sôi nổi về tính hợp pháp của việc giao dịch bằng tiền điện tử, đặc biệt là vấn đề đào coin và phán quyết đạo đức của nó. Cuộc tranh luận phức tạp này không chỉ giới hạn trong giới học giả, mà còn mở rộng đến các cơ quan pháp luật và các tổ chức tôn giáo lớn ở các quốc gia Ả Rập và Hồi giáo. Từ khi Bitcoin xuất hiện và các công nghệ mã hóa phổ biến, các nhà pháp lý vẫn còn chia rẽ về việc liệu người Hồi giáo có thể đầu tư vào các công nghệ này hay không.

Đào coin là gì? Định nghĩa và cơ chế hoạt động

Trước khi đi vào các phán quyết đạo đức, cần hiểu rõ về đào coin một cách chính xác. Đào tiền điện tử không phải là một quá trình vật lý như tên gọi, mà là một quá trình tính toán phức tạp, qua đó các cá nhân giải các phương trình toán học lớn bằng sức mạnh xử lý của máy tính.

Thực tế, các thợ đào hoạt động bằng cách thêm các khối mới vào (Blockchain), chuỗi số hóa ghi lại tất cả các giao dịch. Khi thêm thành công một khối, thợ đào sẽ nhận phần thưởng dưới dạng coin mới hoặc phí giao dịch. Quá trình này đòi hỏi các thiết bị rất hiện đại, đặc biệt là khi đào các đồng tiền nặng như Bitcoin.

Thợ đào có thể hoạt động độc lập hoặc tham gia các nhóm đào chung (mining pools) cung cấp sức mạnh xử lý chung. Sự đa dạng này đã dẫn đến nhiều câu hỏi về tính hợp pháp.

Các ý kiến khác nhau về phán quyết đạo đức trong đào coin

Các tổ chức Hồi giáo lớn chưa thống nhất về vấn đề đào coin, mà xuất hiện nhiều quan điểm khác nhau:

Quan điểm thứ nhất: Cấm đoán và nghiêm cấm

Nhiều tổ chức tôn giáo đã tuyên bố cấm giao dịch bằng tiền điện tử, bao gồm cả hoạt động đào coin. Trong số đó:

Quan điểm của Ả Rập Saudi: Một số thành viên của Hội đồng các nhà khoa học lớn đã tuyên bố cấm tiền điện tử. Sheikh Abdullah Al-Manea dựa vào lý do rằng các đồng tiền này không có hình thái vật chất, không dựa trên vàng hoặc bạc, và không do cơ quan chính phủ nào phát hành. Thêm vào đó, họ cho rằng có thể dùng để thực hiện các giao dịch theo lãi suất (riba).

Quan điểm của Al-Azhar: Hội đồng các nhà khoa học của Al-Azhar đã thảo luận về vấn đề này trong nhiều pháp lệnh và hội thảo, và kết luận rằng các đồng tiền mã hóa mang nhiều rủi ro về kinh tế và đạo đức, như nguồn gốc không rõ ràng và thiếu kiểm soát pháp lý, tài chính. Vì vậy, Al-Azhar cho rằng việc giao dịch với chúng hiện tại là không hợp pháp.

Các tổ chức pháp luật của Ai Cập, Jordan, Kuwait, Thổ Nhĩ Kỳ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar đều ban hành các pháp lệnh cấm tương tự.

Quan điểm thứ hai: Được phép có điều kiện

Ngược lại, một số nhà pháp lý và chuyên gia cho rằng việc đào coin có thể được phép nếu đáp ứng các điều kiện nhất định. Quan điểm này dựa trên các lý lẽ sau:

Trang web “Hỏi đáp về Hồi giáo” cho rằng việc giao dịch tiền điện tử phụ thuộc vào việc có đáp ứng các tiêu chuẩn đạo đức nhất định, như là sự giao nhận ngay lập tức (tangible) và quyền sở hữu thực sự của đồng tiền, tránh các hình thức giao dịch margin. Theo đó, nếu đồng tiền đáp ứng các điều kiện này, việc đào coin có thể xem như một hoạt động đầu tư hợp pháp.

Trang Islamweb cũng nhấn mạnh rằng Hội đồng pháp lý của Tổ chức hợp tác Hồi giáo (OIC) nhận thức rõ rằng còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết, như phân loại các đồng tiền mã hóa: là hàng hóa, là lợi ích, hay là tài sản tài chính? Trong bối cảnh còn nhiều mơ hồ này, quan điểm này cho rằng không nên vội vàng đưa ra phán quyết cuối cùng.

Đào cloud: Phán quyết đạo đức khác biệt

Trong những năm gần đây, xuất hiện mô hình đào mới gọi là đào đám mây (cloud mining), là thuê sức mạnh xử lý từ các công ty chuyên nghiệp thay vì mua các thiết bị đắt tiền. Một nghiên cứu đạo đức của Trường Cao đẳng Nghiên cứu Hồi giáo và Ả Rập tại Alexandria đã kết luận:

Đào đám mây theo dạng hợp đồng thuê (leasing) được xem là hợp đồng cho thuê lợi ích của thiết bị, và về bản chất là hợp pháp miễn là không có các yếu tố cấm đoán. Tuy nhiên, nếu liên kết với các cơ chế mập mờ như marketing đa cấp hoặc thiếu minh bạch trong hợp đồng và phân phối lợi nhuận, thì sẽ trở thành không hợp pháp. Nghiên cứu đề ra các tiêu chuẩn chặt chẽ để chấp nhận đào đám mây:

1. Rõ ràng về loại hợp đồng pháp lý (Liệu là hợp đồng thuê hay hợp tác)
2. Hiểu rõ các chi tiết tài chính và lợi nhuận dự kiến
3. Tránh các chương trình đa cấp hoặc thiếu minh bạch
4. Kiểm tra uy tín, độ tin cậy của công ty và cơ chế phân phối lợi nhuận

Các nền tảng đào đám mây chính

Thị trường hiện nay hoạt động với một số nền tảng đáng tin cậy:

Binance Cloud Mining: Cung cấp thuê sức mạnh xử lý cho Bitcoin và các đồng khác, phí cao hơn trung bình, chỉ giới hạn ở Bitcoin, Litecoin, Ethereum và các altcoin. Ưu điểm chính là giao diện dễ sử dụng.

Genesis Mining: Chuyên về đào dài hạn, cung cấp nhiều lựa chọn cho các đồng tiền, nhưng lợi nhuận mất nhiều thời gian để thu về.

NiceHash: hoạt động như một thị trường mở cho thuê sức mạnh xử lý, linh hoạt cao trong lựa chọn, nhưng người dùng gặp biến động lớn về giá và lợi nhuận.

Bitcoin trong tầm ngắm đạo đức

Trong các đồng tiền số phổ biến và gây tranh cãi nhất về mặt đạo đức là Bitcoin. Phán quyết của các nhà pháp lý về Bitcoin cụ thể:

Một số nhà pháp lý cấm trực tiếp việc giao dịch vì:

• Là đồng tiền ảo không có cơ quan chính phủ bảo đảm
• Nguy cơ mất tiền cho người dùng
• Tạo điều kiện cho các hoạt động đầu cơ và cờ bạc trái phép
• Không có sự giám sát đạo đức hoặc kinh tế trong việc phát hành

Các pháp lệnh của các quốc gia như Ai Cập, Jordan, Kuwait, Thổ Nhĩ Kỳ, Các Tiểu vương quốc, Qatar đều tuyên bố không cho phép giao dịch Bitcoin. Dựa trên sự đồng thuận rộng rãi này (dù chưa hoàn toàn), thì việc đào Bitcoin cũng mang cùng một phán quyết và không được phép về mặt đạo đức.

Các đồng tiền số khác: Phân tích chi tiết

USDT: Ngoại lệ có thể

Đồng USDT khác biệt hoàn toàn so với các đồng tiền khác. Theo các nghiên cứu chuyên sâu, đồng này:

• Không thể đào bởi các cá nhân bình thường
• Chỉ do Ngân hàng Dự trữ Liên bang Mỹ hoặc các tổ chức được phép phát hành
• Dưới sự kiểm soát chính thức và quy định pháp lý chặt chẽ
• Thực chất là một dạng mở rộng số của đô la giấy

Vì lý do này, USDT được xem như một đồng tiền số của đô la chính thức, và không có gì cấm trong việc mua bán, giao dịch, miễn là được phép hợp pháp.

( Đồng XRP )Ripple###

XRP là đồng tiền chính của mạng Ripple, một mạng lưới toàn cầu chuyên về thanh toán và trao đổi tiền tệ. Điểm đặc biệt của mạng này là:

• Cung cấp dịch vụ rõ ràng, hợp pháp như chuyển tiền, tài trợ giao dịch
• Không có hoạt động đáng ngờ trong cấu trúc nền tảng
• Hoạt động như trung gian trung lập giữa các bên

Các nghiên cứu đạo đức chưa phát hiện vi phạm đạo đức nào trong việc sử dụng đồng này, khiến nó trở thành một trong các đồng tiền hợp pháp. Do đó, có thể đầu tư và giao dịch theo các quy tắc chung của đạo đức Hồi giáo.

( Đồng DOGE )DogeCoin###

DogeCoin bắt đầu như một dự án vui vẻ nhưng đã trở thành một trong những đồng tiền lớn nhất. Các điểm chính:

• Không có hoạt động đáng ngờ hoặc trái đạo đức
• Được xếp vào các đồng tiền hợp pháp theo nhiều nghiên cứu đạo đức
• Có thể sở hữu hoặc giao dịch, miễn là tuân thủ các quy tắc đạo đức

Việc đào DOGE tuân theo các nguyên tắc đạo đức giống các đồng tiền khác: hợp pháp nếu minh bạch, không có lãi suất hoặc rủi ro quá lớn, cấm nếu liên quan đến các yếu tố rủi ro cao hoặc mơ hồ.

Đào coin: Đầu tư thực sự hay trò chơi cờ bạc trá hình?

Câu hỏi then chốt: Đào coin là hoạt động đầu tư hợp pháp hay là một hình thức lừa đảo, cờ bạc trá hình?

Trường hợp hợp pháp - đào coin hợp đạo: Nếu người tham gia xem việc đào coin như một hoạt động đầu tư thực sự, thuê sức mạnh xử lý hoặc dùng thiết bị của chính mình, và nhận lợi ích rõ ràng, minh bạch, thì hoạt động này tương tự hợp đồng thuê (ijara). Trong trường hợp này, đào coin dựa trên công sức và phần thưởng, không phải là cờ bạc.

Các trường hợp không hợp đạo: Đào coin trở nên không hợp đạo trong các trường hợp sau:

1. Các công ty mập mờ: Giao dịch với các công ty không đáng tin cậy, gian lận hoặc thiếu minh bạch

2. Các đồng tiền trái phép: Đào các đồng liên quan đến hoạt động lừa đảo hoặc giao dịch theo lãi suất (riba)

3. Hệ thống đa cấp: Tham gia các công ty ảo dựa trên marketing đa cấp và giới thiệu, nơi người tham gia bỏ tiền mà không có lợi ích thực, chỉ dựa vào việc tuyển thêm người mới. Đây là hình thức liên quan đến riba và rủi ro cao, không hợp đạo.

Tiêu chuẩn đúng đắn là tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc đạo đức: minh bạch, không có riba, tránh cờ bạc và các rủi ro quá lớn.

Đầu tư theo kiểu hợp tác (mudaraba) trong tiền điện tử

Việc đầu tư theo kiểu hợp tác trong tiền điện tử cũng tuân theo các quy tắc chung của các đồng tiền khác. Không đầu tư hợp pháp chỉ khi:

1. Giao nhận thực hoặc theo quy ước: Phải có sự giao nhận rõ ràng, không chỉ là ảo

2. Giao dịch ngay lập tức: Không để kéo dài hoặc chậm trễ

3. Chia lợi nhuận theo tỷ lệ: Nếu là hợp tác, lợi nhuận phải phân chia theo tỷ lệ đã thỏa thuận, không theo số cố định

4. Không đảm bảo vốn: Người đầu tư không được đảm bảo vốn trừ khi có lỗi hoặc vi phạm

Tổng thể: Đào coin có được phép trong Hồi giáo hay không?

Sau khi xem xét các ý kiến khác nhau của các nhà pháp lý, rõ ràng câu hỏi không thể trả lời đơn thuần bằng “có” hoặc “không”. Thực tế phức tạp hơn nhiều:

Các yếu tố quyết định:

• Tính chất của đồng tiền: có phải là tiền chính thức của nhà nước hay là đồng phi tập trung như Bitcoin?

• Cơ chế đào và tính minh bạch của hợp đồng: có rõ ràng, minh bạch không?

• Công ty hoặc nhóm đào: có đáng tin cậy, có hồ sơ tốt không?

Kết luận thực tế:

Việc đào tiền điện tử có thể hợp đạo nếu đáp ứng các điều kiện chính xác: đồng tiền đó hợp pháp, cơ chế đào rõ ràng, hợp đồng không có rủi ro, lừa đảo hoặc liên quan đến riba, và công ty đáng tin cậy, minh bạch.

Ngược lại, sẽ không hợp đạo nếu thiếu một trong các điều kiện này: đồng tiền trái phép, cơ chế mơ hồ, liên kết với các công ty đáng ngờ hoặc có yếu tố riba.

Các câu hỏi thường gặp

H: Có sự đồng thuận của cộng đồng Hồi giáo về việc cấm đào coin không?

Đ: Không, các nhà pháp lý chưa thống nhất tuyệt đối. Một số cấm, một số cho phép có điều kiện. Sự khác biệt này là thực sự, không chỉ hình thức.

H: Người Hồi giáo muốn bắt đầu đào coin thì sao?

Đ: Trước tiên, cần xác định rõ phán quyết về đồng tiền đó, sau đó kiểm tra độ tin cậy của công ty hoặc nhóm đào, cuối cùng đảm bảo không có yếu tố riba hoặc thiếu minh bạch.

H: Đào coin có lợi về mặt tài chính không?

Đ: Tùy thuộc vào chi phí điện, thiết bị và lợi nhuận dự kiến, cũng như tính ổn định của đồng tiền. Không phải lúc nào cũng có lợi, có thể thua lỗ.

H: Có sự khác biệt đạo đức giữa đào cá nhân và đào đám mây không?

Đ: Có, đào đám mây được xem như hợp đồng thuê lợi ích, có các quy định khác so với đào cá nhân bằng thiết bị riêng. Tuy nhiên, cả hai đều cần tuân thủ các nguyên tắc đạo đức chung.