Bước ngoặt của câu chuyện quyền riêng tư: Tương lai xây dựng hạ tầng do Ethereum chỉ ra

Những điều thị trường đang bỏ lỡ

Sự tăng đột biến gần đây của các tài sản liên quan đến quyền riêng tư đã khiến các quỹ và cộng đồng đổ xô vào các mã token mang nhãn “quyền riêng tư”. Nếu chỉ chú ý vào các con số trên biểu đồ, có thể bạn sẽ bỏ lỡ những chuyển đổi công nghệ mang tính chất cốt lõi hơn. Tại Hội nghị các nhà phát triển Ethereum 2025 tổ chức tại Argentina, Vitalik Buterin đã trình bày lộ trình trong khoảng 30 phút, định nghĩa lại quyền riêng tư như một phần cốt lõi của hạ tầng Ethereum. Khác với chu kỳ trước, thị trường đang dần chuyển từ “đặt cược vào các chuỗi riêng tư cụ thể” sang “ai đang xây dựng hạ tầng quyền riêng tư thực sự”.

Bản chất của “quyền riêng tư” trên chuỗi

Quyền riêng tư trong cuộc sống hàng ngày và quyền riêng tư trên blockchain hoàn toàn khác nhau. Trên chuỗi, khi thông tin đã được ghi lại, thì mặc định là ai cũng có thể xem rõ ràng.

Quyền riêng tư ở đây chủ yếu gồm 4 tầng:

Thứ nhất, khả năng theo dõi tài sản và giao dịch. Địa chỉ nào sở hữu tài sản gì, số lượng ra sao, tần suất gửi nhận như thế nào đều có thể theo dõi hoàn toàn qua trình duyệt blockchain.

Thứ hai, liên quan đến danh tính. Có thể suy đoán các địa chỉ thuộc về cùng một người dùng dựa trên mẫu giao dịch và dòng thời gian. Từ đó, hình thành “mạng xã hội trên chuỗi”.

Thứ ba, mẫu hành vi và sở thích. Thông tin về thời gian giao dịch, giao thức sử dụng, lịch sử tham gia airdrop sẽ được tích lũy.

Thứ tư, lớp mạng lưới. Địa chỉ IP, vị trí, dấu vân tay thiết bị được thu thập, khi liên kết với địa chỉ trên chuỗi, thì tính ẩn danh sẽ nhanh chóng bị phá vỡ.

Chuyển từ “Don’t Be Evil” sang “Evil Cannot Happen”

Câu slogan “Don’t be evil” của các công ty internet ban đầu dựa trên giả định rằng các doanh nghiệp sẽ không làm điều ác dựa trên đạo đức. Tuy nhiên, mục tiêu của blockchain hoàn toàn khác.

Ethereum hướng tới trạng thái “Evil Cannot Happen” (Không thể xảy ra điều ác). Bằng cách kết hợp công nghệ mã hóa và cơ chế đồng thuận, hệ thống được thiết kế để bất kể ý định của người tham gia, hành vi ác ý khó có thể xảy ra.

Tuy nhiên, có mâu thuẫn xuất hiện. Nhờ tính minh bạch hoàn toàn, có thể ngăn chặn việc sử dụng sai tài sản. Nhưng khi tất cả thông tin đều có thể xem được, dữ liệu được chuyển cho các chủ thể có khả năng phân tích cao sẽ biến thành “ưu thế thông tin áp đảo”, trở thành nền tảng quyền lực mới cho profiling, phân đoạn, kiểm duyệt và giám sát.

Để thực hiện “Don’t Be Evil” thực sự, cần có giới hạn từ cả hai phía. Ngăn chặn việc thay đổi tài sản đồng thời không thể tập trung quá nhiều quyền lực và thông tin. Trong đó, quyền riêng tư không phải là “đối trọng của minh bạch” mà là “phương tiện để thiết lập giới hạn của minh bạch”. Tức là chỉ tiết lộ những thông tin cần thiết, còn lại sẽ tuân theo nguyên tắc “tiết lộ tối thiểu”.

Giới hạn cấu trúc của Ethereum và chẩn đoán của Vitalik

Vitalik đã phân loại rõ ràng các lĩnh vực mạnh và yếu của blockchain:

Lĩnh vực mạnh: thanh toán, ứng dụng tài chính, DAO và quản trị, danh tính phân tán, công bố nội dung chống kiểm duyệt, chứng minh tính xác thực và tính hiếm có.

Lĩnh vực yếu: quyền riêng tư, xử lý với tốc độ siêu cao và độ trễ cực thấp, nhận diện thông tin trực tiếp từ thế giới thực.

Điều quan trọng là nhận thức rằng vấn đề quyền riêng tư không phải là “thiết kế thiếu trong DApp” mà là “hạn chế rõ ràng trong kiến trúc”. Nói cách khác, chỉ thêm side-chain không thể giải quyết, cần kết hợp nhiều công cụ mã hóa và giao thức đa tầng hơn.

Thiết kế hạ tầng quyền riêng tư đa tầng

Các thành phần như Swarm hay Waku được đề cập trong lộ trình cung cấp lưu trữ phân tán và chức năng nhắn tin, được tăng cường bằng các “công trình mã hóa có thể lập trình” như chứng minh không kiến thức (ZK) và mã hóa đồng dạng (FHE). Đây không dành riêng cho các dự án cụ thể, mà là bộ công cụ thống nhất cho tất cả nhà phát triển.

Mục tiêu là “cho phép thiết kế quyền riêng tư tinh vi hơn mà không làm tổn hại tính công khai của mạng chính”. Ethereum trong tương lai sẽ không còn chỉ là “hoàn toàn công khai vs hoàn toàn đen tối”, mà sẽ hướng tới “lớp thanh toán minh bạch + lớp quyền riêng tư có thể lập trình”.

Ethereum tối giản: “Chứng minh khả thi và bí mật”

Dự án dài hạn đề xuất là “Lean Ethereum”. Để các thành phần của Ethereum gần hơn với hình dạng tối ưu lý thuyết, các máy ảo phù hợp với chứng minh không kiến thức và hàm băm sẽ là trọng tâm.

Hiện tại, vận hành hệ thống ZK phức tạp trên Ethereum tốn chi phí cao vì thiết kế nền tảng chưa tối ưu cho việc “dễ chứng minh”. Lean Ethereum sẽ tối ưu tập lệnh, cấu trúc dữ liệu trạng thái và thuật toán băm để biến “khả năng chứng minh hợp pháp mà không tiết lộ tất cả” thành các thao tác hàng ngày có chi phí hợp lý, thay vì chỉ dành cho các chức năng cao cấp.

Ngoài ra, các công nghệ mã hóa lượng tử và xác thực hình thức cũng được đặt lên hàng đầu. Khi quyền riêng tư bị xâm phạm, việc phục hồi là rất khó khăn về bản chất. Thiết kế chuẩn bị cho các mối đe dọa lượng tử sẽ giúp bảo vệ các hợp đồng quyền riêng tư và giới hạn bảo mật của rollup trong tương lai.

Nguy cơ vô hình đối với người dùng: vấn đề chữ ký mù (Blind Signature)

Song song với cải tiến ở lớp giao thức là nâng cao trải nghiệm người dùng và an ninh. Các ký tự hex không rõ ràng và địa chỉ hợp đồng hiển thị trong cửa sổ ký của ví. Người dùng không thể biết rõ quyền hạn được cấp hay thông tin nào sẽ bị rò rỉ, chỉ còn cách nhấn “Xác nhận”.

Điều này mang lại hai nguy cơ. Về an ninh, người dùng có thể vô tình cấp quyền “rút toàn bộ tài sản”. Về quyền riêng tư, dữ liệu hành vi bị ký có thể bị thu thập, phân tích, tạo hồ sơ hoặc lừa đảo mà người dùng không hề hay biết.

Chỉ nâng cao ý thức an ninh là chưa đủ. Thay vào đó, cần cải thiện ở cấp độ tiêu chuẩn hóa. Chuẩn hóa giao diện ví, hiển thị rõ ràng các giao dịch, đóng gói dữ liệu phức tạp qua bằng chứng và kênh mã hóa. Sự tiến bộ của khách nhẹ, trừu tượng tài khoản và lớp RPC sẽ giúp các thao tác trên chuỗi tránh hoàn toàn lộ diện, đồng thời vẫn duy trì khả năng kiểm tra và truy vết.

Bản đồ quyền riêng tư: chuỗi hay hệ sinh thái

Chu kỳ thị trường thể hiện sự đa dạng trong lựa chọn. Một bên là các mạng riêng tư dựa trên chứng minh không kiến thức và tài sản quyền riêng tư, theo đuổi “hoàn toàn bí mật ở cấp chuỗi”. Bên còn lại là các hạ tầng quyền riêng tư toàn diện xây dựng trong hệ sinh thái Ethereum như ZKRollup, middleware quyền riêng tư, ví hỗ trợ quyền riêng tư, giao diện tương tác hợp đồng an toàn.

Lộ trình của Vitalik cho thấy Ethereum không hướng tới “mã hóa không thể truy vết” mà là “minh bạch có kiểm soát” và “tiết lộ tối thiểu cần thiết”. Lớp thanh toán mở, logic xác minh bảo vệ bằng mã hóa và hợp đồng thông minh, dữ liệu kinh doanh bảo vệ bằng chứng không kiến thức, truyền thông mã hóa, kiểm soát truy cập, tạo thành các lớp bảo vệ phù hợp theo mục đích sử dụng.

Trong chu kỳ quyền riêng tư tiếp theo, quyết định đầu tư sẽ không chỉ dựa trên “đặt cược vào chuỗi quyền riêng tư” mà còn dựa trên khả năng các giao thức có thể “kiểm soát và xác minh” hạ tầng quyền riêng tư.