Đầu tư đòn bẩy tài chính: Cân bằng giữa việc tăng lợi nhuận và kiểm soát rủi ro

Trong thị trường tài chính, đòn bẩy tài chính là một con dao hai lưỡi. Nó giúp nhà đầu tư sử dụng ít vốn hơn để kiểm soát vị thế lớn hơn trên thị trường, nhưng đồng thời cũng làm tăng gấp đôi rủi ro thua lỗ. Nhiều nhà giao dịch bị thu hút bởi cơ hội lợi nhuận từ đòn bẩy, nhưng lại bỏ qua nguy cơ bị cháy tài khoản tiềm ẩn phía sau.

Bản chất của đòn bẩy tài chính là gì?

Giao dịch đòn bẩy có logic rất đơn giản: vay tiền để đầu tư. Thông qua việc vay vốn từ các tổ chức tài chính, nhà đầu tư có thể kiểm soát các vị thế giao dịch lớn hơn với số vốn tự có ít hơn.

Ví dụ thực tế: giả sử bạn có 100.000 đồng vốn ban đầu, vay thêm 900.000 đồng từ công ty chứng khoán, tổng cộng 1.000.000 đồng để đầu tư, tạo thành đòn bẩy tài chính 10 lần. Archimedes từng nói “Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi có thể đẩy cả Trái Đất”, trong thị trường vốn, nguyên lý đòn bẩy cũng thể hiện sức mạnh của việc phóng đại này.

Điều cần chú ý là, đòn bẩy và ký quỹ là hai khái niệm khác nhau. Đòn bẩy đề cập đến quy mô nợ mà nhà đầu tư gánh chịu, còn ký quỹ là số tiền cần gửi để đảm bảo vị thế giao dịch. Hai khái niệm liên quan nhưng mang ý nghĩa riêng biệt.

Giao dịch đòn bẩy hoạt động như thế nào? Lấy hợp đồng tương lai làm ví dụ

Để hiểu rõ hơn cơ chế hoạt động của đòn bẩy tài chính, chúng ta phân tích chi tiết hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán.

Giả sử giá hợp đồng tương lai chỉ số VN30 là 13,000 điểm, mỗi điểm trị giá 200 đồng, tổng giá trị hợp đồng:

• 13,000 điểm × 200 đồng/điểm = 2,6 triệu đồng

Trong thị trường hợp đồng tương lai, bạn không cần thanh toán toàn bộ 2,6 triệu đồng, chỉ cần ký quỹ 136,000 đồng để kiểm soát hợp đồng này. Tỷ lệ đòn bẩy tính theo:

• 2,600,000 ÷ 136,000 ≈ 19.11 lần

Điều này có nghĩa là với số vốn 13.6 triệu đồng, bạn kiểm soát được vị thế có giá trị 260 triệu đồng.

Tình huống lợi nhuận và thua lỗ cực đoan

Tình huống lợi nhuận: nếu chỉ số VN30 tăng 5% (lên đến 13,650 điểm)

• Lợi nhuận = ((13,650 - 13,000)) × 200 đồng = 130,000 đồng
• Tỷ lệ sinh lời = 130,000 ÷ 136,000 ≈ 96%
• Vốn của bạn gần như nhân đôi

Tình huống thua lỗ: nếu chỉ số VN30 giảm 5% (xuống còn 12,350 điểm)

• Thua lỗ = ((13,000 - 12,350)) × 200 đồng = 130,000 đồng
• Tỷ lệ thua lỗ gần như 100%
• Vốn gần như bị mất sạch

Qua so sánh này, có thể thấy rằng, đòn bẩy càng cao, biên độ lợi nhuận và rủi ro càng lớn. Đó chính là lý do nhiều nhà giao dịch chuyên nghiệp khuyên người mới bắt đầu nên tập luyện với đòn bẩy thấp hơn.

Các công cụ đầu tư sử dụng đòn bẩy tài chính

1. Hợp đồng tương lai

Hợp đồng tương lai là thỏa thuận giữa hai bên về việc mua bán một tài sản tại một thời điểm xác định trong tương lai với mức giá đã thỏa thuận trước. Giao dịch hợp đồng tập trung tại các sàn giao dịch tương lai, đa dạng về loại tài sản:

• Kim loại: vàng, bạc, nhôm, các kim loại quý khác
• Chỉ số: Dow Jones, S&P 500, Nasdaq, Hang Seng, v.v.
• Nông nghiệp: lúa mì, đậu nành, bông, các mặt hàng nông sản
• Năng lượng: dầu thô, khí tự nhiên, than đá

Ưu điểm của hợp đồng tương lai là tính thanh khoản cao, chi phí giao dịch tương đối thấp. Nhược điểm là hợp đồng có ngày đáo hạn, đến hạn phải thanh toán hoặc gia hạn, nếu thị trường biến động mạnh, có thể gặp rủi ro không thể dự đoán được giá thanh toán.

2. Quyền chọn (Option)

Quyền chọn cho phép người sở hữu có quyền mua hoặc bán một tài sản tại một thời điểm nhất định với mức giá đã định (nhưng không bắt buộc phải thực hiện). So với hợp đồng tương lai, quyền chọn cung cấp công cụ quản lý rủi ro linh hoạt hơn. Nhà đầu tư có thể lựa chọn có thực hiện hợp đồng hay không dựa trên diễn biến thị trường, phù hợp với môi trường thị trường không chắc chắn.

3. Quỹ ETF đòn bẩy

Trong thị trường ETF, thường thấy các tên gọi như “ETF gấp đôi đòn bẩy”, “ETF ngược một lần”, “ETF tăng 3 lần trong ngày” v.v., đều thuộc dạng quỹ ETF đòn bẩy.

Các quỹ này phù hợp với nhà đầu tư có khả năng chịu rủi ro cao. Tuy nhiên, cần rõ ràng:

• Trong xu hướng rõ ràng, ETF đòn bẩy sẽ nhân đôi hoặc nhân ba hiệu quả
• Trong thị trường đi ngang, lợi nhuận sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực
• Chi phí giao dịch rất cao, thường gấp 10-15 lần chi phí hợp đồng tương lai

Vì vậy, nên sử dụng ETF đòn bẩy chủ yếu cho chiến lược ngắn hạn, còn dài hạn sẽ bị hao hụt bởi chi phí cao.

4. Hợp đồng chênh lệch (CFD)

Hợp đồng chênh lệch cho phép nhà đầu tư giao dịch hai chiều bằng ký quỹ (mua hoặc bán khống), không cần sở hữu tài sản thực tế, không liên quan đến các thủ tục vay mượn phức tạp. Ưu điểm của CFD so với hợp đồng tương lai gồm:

• Không bị giới hạn tiêu chuẩn, linh hoạt về quy cách hợp đồng
• Không bị ràng buộc bởi các quy định của sàn giao dịch trung tâm
• Giao dịch được nhiều loại tài sản toàn cầu: cổ phiếu, kim loại quý, hàng hóa, chỉ số, ngoại hối, tiền điện tử
• Điều kiện giao dịch do các nền tảng tự thiết lập, đa dạng sản phẩm

Quản lý rủi ro trong giao dịch đòn bẩy tài chính

Rủi ro cháy tài khoản và cắt lỗ thực tế

Rủi ro lớn nhất của giao dịch đòn bẩy chính là cháy tài khoản (còn gọi là cắt lỗ). Khi thị trường biến động mạnh theo chiều ngược lại, nếu nhà đầu tư không kịp thời bổ sung ký quỹ, công ty chứng khoán buộc phải đóng vị thế lỗ để bảo vệ lợi ích của chính họ. Trong tình huống này, nhà đầu tư không chỉ mất toàn bộ vốn ban đầu mà còn có thể nợ thêm khoản vay.

Một ví dụ thực tế là: một nhà giao dịch tiền điện tử thực hiện mua đòn bẩy cao Bitcoin vào năm 2022. Khi giá BTC đạt 41,666 USD, anh ta mở vị thế mua gấp 25 lần, kỳ vọng giá sẽ tăng. Kết quả, Bitcoin giảm xuống dưới 40,000 USD, anh không kịp thoát lệnh mà còn tăng thêm vị thế, dẫn đến cháy tài khoản, thua lỗ hơn 10 triệu USD trong vài giờ. Bài học đắt giá này cho thấy, chiến lược giao dịch chưa chín chắn cộng với đòn bẩy quá mức là tổ hợp chết người.

Ưu và nhược điểm của đầu tư đòn bẩy

Ưu điểm:

• Tăng hiệu quả sử dụng vốn, nhà đầu tư nhỏ có thể giao dịch lớn hơn với ít vốn
• Khi thị trường đúng hướng, lợi nhuận nhân đôi hoặc nhân ba
• Giảm chi phí giao dịch, phân bổ vốn hiệu quả hơn

Nhược điểm:

• Rủi ro tăng cao, tỷ lệ cháy tài khoản tăng nhanh với đòn bẩy cao
• Thua lỗ cũng được phóng đại, một sai lầm nhỏ có thể gây thiệt hại lớn
• Yêu cầu theo dõi thị trường liên tục, áp lực tâm lý lớn
• Dễ dẫn đến tự tin quá mức, giao dịch quá mức

Các khuyến nghị quản lý rủi ro

1. Bắt đầu với đòn bẩy thấp: người mới nên tập luyện với đòn bẩy 1 hoặc 2 lần, sau đó tăng dần

2. Dự trữ đủ vốn: luôn chuẩn bị số dư vượt quá yêu cầu ký quỹ để ứng phó biến động bất ngờ của thị trường

3. Thiết lập mức cắt lỗ rõ ràng: xác định điểm cắt lỗ trước khi vào lệnh, khi đạt đến thì thoát lệnh ngay, không nên hy vọng may mắn

4. Kiểm soát quy mô vị thế: rủi ro của mỗi giao dịch không vượt quá 2-5% tổng vốn tài khoản

5. Liên tục học hỏi và thực hành mô phỏng: trước khi giao dịch thật, nên thực hành mô phỏng để hiểu rõ hiệu quả của đòn bẩy trong các điều kiện thị trường khác nhau

Sử dụng đòn bẩy tài chính một cách hợp lý

Nhà tài chính Robert Kiyosaki trong cuốn “Cha giàu, Cha nghèo” từng nói: nợ không nhất thiết là tiêu cực. Nếu nhà đầu tư biết tận dụng các khoản vay hợp lý, như vay mua nhà cho thuê để tạo dòng tiền, thì khoản nợ đó thực chất là tài sản. Điều này thể hiện giá trị thực của đòn bẩy tài chính — dùng tiền vay để tạo ra dòng tiền liên tục.

Giao dịch đòn bẩy không phải là điều hoàn toàn không nên. Quan trọng là:

• Có ý thức rõ về rủi ro và hiểu biết thị trường
• Có kế hoạch giao dịch rõ ràng và biện pháp quản lý rủi ro
• Có khả năng kiểm soát cảm xúc, không để bị chi phối bởi tâm lý

Sử dụng đòn bẩy hợp lý, dưới sự kiểm soát rủi ro chặt chẽ, thực sự có thể nâng cao lợi nhuận đầu tư. Nhưng nếu lạm dụng hoặc thiếu quản lý rủi ro, dù đòn bẩy nhỏ cũng có thể gây họa lớn.

Kết luận

Đòn bẩy tài chính là con dao hai lưỡi, vừa có thể nhân rộng lợi nhuận, vừa có thể làm tăng thua lỗ. Nhà giao dịch thành công cần có ba yếu tố: kiến thức thị trường vững vàng, kỷ luật trong quản lý rủi ro, và nhận thức rõ về lòng tham và sợ hãi của con người.

Dù chọn công cụ đòn bẩy nào — hợp đồng tương lai, quyền chọn, ETF đòn bẩy hay CFD — hãy ghi nhớ quy tắc vàng này: Luôn bắt đầu với đòn bẩy thấp, luôn đặt lệnh cắt lỗ, luôn chuẩn bị cho tình huống xấu nhất. Khi bạn thực sự hiểu rõ rủi ro đằng sau đòn bẩy và xây dựng kỷ luật giao dịch vững chắc, đòn bẩy tài chính mới trở thành công cụ hữu ích chứ không phải cạm bẫy trong hành trình đầu tư của bạn.