Chấn động dầu mỏ chưa xảy ra, bong bóng thị trường chứng khoán đã treo lơ lửng

Podcast: David Lin

Dịch & biên tập: Yuliya, PANews

Tiêu đề bài viết: Các nhà kinh tế cảnh báo: So với việc tái diễn cuộc khủng hoảng dầu mỏ 50 năm trước, bong bóng thị trường chứng khoán còn dễ vỡ hơn

Choke điểm của eo biển Hormuz bị siết chặt, giá dầu tăng vọt, toàn cầu run rẩy chờ đợi “Khủng hoảng lớn năm 1979” tái diễn?

Đừng bị vẻ bề ngoài đánh lừa! Giáo sư Steve Hanke của Đại học Johns Hopkins trong podcast mới nhất đã dội một gáo nước lạnh vào tâm lý hoảng loạn: Thực sự của cuộc khủng hoảng không nằm ở giá dầu, mà ở máy in tiền mất kiểm soát của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ và bong bóng định giá cổ phiếu đang lung lay. Ngoài ra, trong tập này còn thảo luận về rủi ro bong bóng thị trường chứng khoán hiện tại, tác động của chiến tranh, cũng như ảnh hưởng địa chính trị sâu rộng do chiến tranh Iran mang lại.

PANews đã biên tập lại nội dung cuộc đối thoại này thành dạng văn bản.

Tái diễn cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1979? Rủi ro thực tế thấp hơn nhiều

David: Chúng ta có đang đứng trước nguy cơ tái diễn “Khủng hoảng dầu mỏ 2.0” năm 1979 không? Nhìn lại năm 1979, khủng hoảng bắt đầu khi cuộc cách mạng Iran làm gián đoạn sản lượng dầu của một trong những nước xuất khẩu lớn nhất thế giới. Sự giảm đột ngột về nguồn cung khiến thị trường toàn cầu trở nên thắt chặt, đẩy giá dầu tăng vọt. Ở Mỹ, ảnh hưởng trực tiếp là thiếu xăng, các trạm xăng trên khắp nước xếp hàng dài, thậm chí có nơi phân phối nhiên liệu bị hạn chế. Giá năng lượng tăng đã đẩy lạm phát toàn nền kinh tế, Ngân hàng Trung ương Mỹ sau đó đã tăng lãi suất mạnh để kiểm soát lạm phát. Khủng hoảng này cũng thúc đẩy Mỹ nhanh chóng xây dựng kho dự trữ dầu chiến lược (SPR).

Hiện nay, thị trường lại phản ứng trước các rủi ro địa chính trị. Eo biển Hormuz, nằm giữa Iran và Oman, là tuyến đường vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới, mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu (chiếm khoảng một phần năm tiêu thụ toàn cầu) đi qua đây. Khi eo biển bị đóng cửa do xung đột liên quan Iran, giá dầu lập tức tăng mạnh. Steve, chào mừng trở lại chương trình. Chúng ta còn bao nhiêu thời gian nữa để tránh nguy cơ xảy ra cuộc khủng hoảng dầu mỏ thứ hai chưa từng thấy trong gần 50 năm qua? Tiếp theo sẽ xảy ra điều gì?

Steve Hanke: Rất vui được trò chuyện với bạn, David. Để làm rõ bối cảnh, chúng ta hãy quay lại một chút lịch sử. Công việc giảng dạy đầu tiên của tôi là tại Trường Kỹ thuật Mỏ Colorado, một trong những trường kỹ thuật hàng đầu thế giới. Vào cuối thập niên 60, chính xác là năm 1968, tôi đã giảng môn kinh tế dầu mỏ đầu tiên tại đó. Cùng năm đó, tôi biên tập một cuốn sách mang tên “Chính trị kinh tế của năng lượng và an ninh quốc gia” (The political economy of energy and national security), đề cập chính xác đến những vấn đề chúng ta đang bàn tới. Sau đó, vào cuối năm 1985, tôi xây dựng một mô hình cơ bản về OPEC (Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ), dự đoán rằng tổ chức này sẽ sụp đổ, và giá dầu sẽ giảm xuống dưới 10 USD mỗi thùng. Quả đúng như vậy, vào năm 1986, giá dầu đã giảm như dự đoán. Thời điểm đó, tôi làm việc tại nhóm Friedberg Mercantile ở Toronto, dựa trên phân tích của mình, chúng tôi đã giữ vị thế bán khống rất lớn, cuối cùng chiếm hơn 70% hợp đồng dầu diesel nhẹ trên thị trường London.

Nếu so sánh tình hình hiện tại với giai đoạn 1978-1979, tôi cho rằng rủi ro gây tổn hại ngày nay thực tế thấp hơn nhiều so với thời điểm đó. Có một số lý do:

• Năm 1978, sản lượng dầu của Iran chiếm 8,5% toàn cầu, còn hiện nay chỉ còn 5,2%.
• Trong năm 1978, sản lượng khu vực Trung Đông chiếm 34,3% toàn cầu, nay giảm còn 31%.
• Mỹ năm 1978 chiếm 15,6% sản lượng toàn cầu, còn hiện nay đã tăng lên 18,9%. Chúng ta đã giảm phụ thuộc vào nguồn sản xuất nước ngoài.
• Quan trọng nhất, “độ mạnh của dầu mỏ” (tỷ lệ tiêu thụ dầu trên mỗi đơn vị GDP) đã giảm mạnh từ 1,5% xuống còn 0,4%.

Thị trường dầu mỏ: Tác động của cú sốc cung ứng và chính sách ứng phó

David: Bộ trưởng Tài chính Janet Yellen mới đây nói rằng chính phủ sẽ công bố một loạt các biện pháp. Hiện giá dầu đã tăng lên 86 USD, nếu tình hình không sớm được giải quyết, giá còn có thể cao hơn nữa. Chính phủ rõ ràng không muốn giá xăng tại các trạm tăng cao. Ngoài việc kiểm soát giá, chính phủ còn có thể làm gì để ổn định giá xăng của người Mỹ?

Steve Hanke: Nếu áp dụng kiểm soát giá, các trạm xăng sẽ xếp hàng dài vì cầu vượt cung. Nếu không can thiệp, thị trường sẽ tự điều chỉnh, chỉ là giá sẽ cao hơn.

Để giải quyết tình trạng thiếu hụt hiện tại, cách nhanh nhất là dỡ bỏ các lệnh trừng phạt Nga, cho phép đội tàu “bóng tối” khổng lồ đang đậu ngoài khơi tháo dỡ và bán lượng dầu Nga dự trữ. Thực tế, Mỹ đã bắt đầu chuyển hướng, cho phép một phần dầu Nga chảy về Ấn Độ.

David: Các đồng minh của Mỹ sẽ phản ứng thế nào trước việc giảm trừng phạt Nga? Điều này sẽ ảnh hưởng ra sao đến chiến tranh Ukraine?

Steve Hanke: Châu Âu đang chịu đựng áp lực nặng nề từ giá năng lượng tăng. Do các lệnh trừng phạt của châu Âu đối với Nga, cộng với việc đường ống Nord Stream 2 bị phá hủy, nguồn cung khí đốt tự nhiên từ Nga sang châu Âu đã bị cắt giảm đáng kể. Kết quả là, châu Âu phải chủ yếu mua LNG từ Mỹ, với giá cao gấp khoảng 3 lần khí đốt của Nga. Hiện tại, họ đang trong tình thế rất khó khăn, bị dồn vào chân tường.

Tôi nghĩ rằng, việc chuyển hướng sang Nga có thể là một sự thỏa hiệp mà họ buộc phải chấp nhận. Tất nhiên, tôi đã khuyên từ đầu là không nên áp dụng bất kỳ biện pháp trừng phạt nào. Tôi là người ủng hộ tự do thương mại, không thích các biện pháp trừng phạt, thuế quan hay hạn ngạch vào bất kỳ thời điểm nào.

David: Bạn có nghĩ rằng Kho dự trữ dầu chiến lược (SPR) cuối cùng sẽ được kích hoạt không? Chính xác đó chính là kịch bản mà các năm 70 đã chuẩn bị để đối phó. Hiện Bộ Năng lượng báo cáo rằng còn khoảng 413 triệu thùng dầu trong SPR.

Steve Hanke: Họ có thể làm vậy, đúng là mục đích của nó. Điều này sẽ giúp ích chút ít. Bạn cần nhớ một quy tắc kinh nghiệm: mỗi khi giá dầu biến động 10 USD, giá xăng tại các trạm sẽ biến động khoảng 25 cent. Ngay tại thời điểm chúng ta nói chuyện ngày 6 tháng 3, giá xăng ở phần lớn các khu vực của Mỹ đã tăng khoảng 50 cent. Đây là một vấn đề lớn. Chiến tranh đi kèm với nhiều chi phí: chi phí quân sự trực tiếp như đạn dược, nhiên liệu, các thiệt hại kinh tế đi kèm, và thiệt hại về sinh mạng vô cùng đắt đỏ (đa phần là dân thường vô tội bị sát hại). Hơn nữa, do các kho chứa đã đầy và eo biển bị đóng, Iraq và Kuwait gần đây buộc phải đóng cửa các mỏ dầu lớn nhất của họ. Việc đóng cửa mỏ dầu có thể gây hư hỏng thiết bị và chi phí bảo trì cao.

Sự thật về lạm phát: Tiền tệ mới là yếu tố then chốt, không phải giá dầu

David: Quay trở lại chủ đề lạm phát. Bạn vừa nói rằng giá dầu tăng không phải là nguyên nhân gây ra lạm phát, vì lạm phát do mở rộng cung tiền. Nhưng nhà bình luận vĩ mô nổi tiếng Mohamed El-Erian lại nói rằng, xung đột càng kéo dài, tác động của lạm phát đình trệ toàn cầu càng lớn. Bạn có thể giải thích tại sao giá dầu cao không gây ra lạm phát ngay lập tức không?

Steve Hanke: Có rất nhiều bài báo viết sai về “giá dầu tăng sẽ gây ra lạm phát nghiêm trọng”. Thực tế, giá dầu tăng chỉ đơn thuần là giá của dầu, khí tự nhiên và các sản phẩm liên quan tăng so với các hàng hóa khác, nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta sẽ đối mặt với lạm phát toàn diện.

Ví dụ rõ nhất là Nhật Bản:

• Vào năm 1973, khi xảy ra cấm vận dầu mỏ, giá dầu tăng vọt, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản đã tăng cung tiền để thích ứng với mức giá này, kết quả là Nhật Bản không chỉ đối mặt với giá dầu tăng mà còn bị lạm phát nghiêm trọng.
• Tuy nhiên, đến cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1979, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản đã từ chối tăng cung tiền để thỏa hiệp. Kết quả là, giá dầu tăng nhưng không đi kèm lạm phát.

Lạm phát luôn luôn là một hiện tượng tiền tệ. Bạn phải chú ý đến cung tiền. Tôi cho rằng Mỹ không thể giảm lạm phát xuống 2% vì M2 (tiền tệ rộng) đang tăng nhanh, các khoản vay ngân hàng tăng mạnh, quy định ngân hàng đang nới lỏng, và lãi suất liên bang đang chịu áp lực giảm. Quan trọng hơn, Fed đã dừng chính sách thắt chặt định lượng (QT) từ tháng 12 năm ngoái, chuyển sang chính sách nới lỏng định lượng (QE), bảng cân đối của Fed thực tế đang mở rộng trở lại.

David: Nền kinh tế Mỹ tháng 2 vừa rồi giảm 92.000 việc làm, thị trường lao động rõ ràng yếu đi. Liệu Fed có chậm lại việc cắt giảm lãi suất vì giá dầu tăng hiện nay không?

Steve Hanke: Không, tôi nghĩ họ sẽ tập trung vào thị trường việc làm. Nhân tiện, điều này phần lớn là nhờ chính sách thuế của Trump. Thuế quan ban đầu được quảng cáo là sẽ thúc đẩy tạo việc làm trong ngành sản xuất, và đó là điều ông ấy luôn nói với chúng ta. Nhưng thực tế, năm ngoái, ngành sản xuất đã mất 108.000 việc làm. Thuế quan đang giết chết việc làm. Nếu nhìn vào tổng thể dữ liệu việc làm phi nông nghiệp, số việc làm tạo ra gần như bằng không trong năm ngoái, chỉ có 181.000 việc, còn năm 2024 là 2,2 triệu, năm 2025 dự kiến là 2,4 triệu.

Vì vậy, “người ủng hộ thuế quan” này đang phá hủy thị trường lao động. Bạn không thể chỉ dựa vào các câu chuyện trên truyền thông, mà phải nhìn vào dữ liệu thực tế. Đó là lý do tôi đưa ra “Định luật 95% của Hanke”: 95% nội dung bạn đọc trên các phương tiện truyền thông tài chính đều sai hoặc vô nghĩa.

Bong bóng thị trường chứng khoán dễ vỡ hơn

David: Bạn đã đề cập đầu chương trình rằng thị trường chứng khoán hiện đang trong bong bóng. Các công ty trong các chỉ số lớn có mức độ rủi ro tiếp xúc với giá dầu như thế nào? Tại sao giá dầu tăng lại khiến thị trường giảm?

Steve Hanke: Rõ ràng, các công ty trực tiếp hoặc gián tiếp sử dụng dầu (như hãng hàng không hoặc công ty vận tải hàng hóa) sẽ bị ảnh hưởng lớn hơn.

Nhưng về mặt vĩ mô, tỷ lệ P/E của thị trường chứng khoán năm 1978-1979 là 8 lần, còn hiện nay lên tới 28-29 lần.

Điều này có nghĩa là thị trường hiện nay còn dễ tổn thương hơn nhiều so với năm 1978. Khi thị trường đang trong bong bóng, nó luôn dễ bị tác động bởi các cú sốc bên ngoài.

Chiến tranh giữa Israel và Mỹ với Iran đang gây ra thiệt hại lớn về của cải, không chỉ là chi phí quân sự trực tiếp như đạn dược, nhiên liệu, mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến các thị trường tài chính. Nếu bong bóng chứng khoán thực sự vỡ, của cải của người dân sẽ bị teo tóp. Những người đã kiếm tiền trong thị trường chứng khoán và duy trì mức tiêu dùng cao của Mỹ sẽ mất của cải, họ sẽ bắt đầu cắt giảm chi tiêu, ví dụ như hoãn mua xe mới vài năm. Hiệu ứng tiêu cực này sẽ lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế.

Hiểu lầm về “phi đô-la hóa” và bài học từ đồng tiền Hong Kong

David: Tổng thống Hàn Quốc vừa tuyên bố thành lập quỹ ổn định trị giá 100 nghìn tỷ won để đối phó với đà tăng giá năng lượng. Các quốc gia châu Á phụ thuộc lớn vào nhập khẩu dầu mỏ, các can thiệp tài chính của họ có thể ảnh hưởng đến đồng đô-la Mỹ không? Mọi người đều nói về “phi đô-la hóa”, điều đó có đúng không?

Steve Hanke: Có hai quan điểm sai lầm về đô-la Mỹ: “bán tháo đô-la Mỹ” và “phi đô-la hóa”. Đó hoàn toàn là những luận điệu vô căn cứ.

Nếu xem dữ liệu, năm ngoái, dòng vốn đầu tư ròng vào Mỹ tăng 31% so với cùng kỳ, dòng tiền vẫn liên tục đổ vào Mỹ. Đồng đô-la so với euro (tỷ giá quan trọng nhất thế giới) rất mạnh. Sau chiến tranh bùng nổ, đồng đô-la còn mạnh hơn nữa.

Khi mọi người nói về phi đô-la hóa, họ không nhìn vào dữ liệu, dù là dữ liệu chính thức của Bộ Tài chính Mỹ hay của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế, đều chứng minh rằng luận điệu “phi đô-la hóa” gần như là vô lý.

David: Các ngân hàng trung ương các nước châu Á (như Philippines, Indonesia) phải tạm dừng cắt giảm lãi suất vì giá dầu tăng, khiến đồng tiền của họ bị ảnh hưởng. Nếu bạn là cố vấn của các ngân hàng này, bạn sẽ khuyên họ làm gì?

Steve Hanke: Giữ vững lập trường. Ở Indonesia chẳng hạn, bạn tuyệt đối không thể nới lỏng chính sách tiền tệ, nếu không đồng rupiah sẽ bị tổn thương nặng. Các đồng tiền này rất nhạy cảm với lãi suất.

Nói về Indonesia, nếu họ đã áp dụng đề xuất của tôi khi còn là cố vấn chính của Tổng thống Suharto (xây dựng hệ thống ngân hàng trung ương), thì ngày hôm nay họ đã không gặp vấn đề này. Nếu đồng rupiah được hỗ trợ hoàn toàn bằng đô-la Mỹ và cố định tỷ giá với đô-la, nó sẽ trở thành bản sao của đô-la, giống như đồng đô-la Hồng Kông.

Xem Hồng Kông, chỉ số Hang Seng hôm nay (6/3) là một trong số ít thị trường tăng điểm. Đô-la Hồng Kông do hệ thống ngân hàng trung ương phát hành, dự trữ 100% bằng đô-la Mỹ, duy trì tỷ giá cố định 7,8 HKD đổi 1 USD. Đồng HKD về bản chất là bản sao của đô-la Mỹ, nên họ không phải lo lắng về mất giá tiền tệ.

Rủi ro chiến lược và bất định trong chính sách Mỹ ở Trung Đông

David: Trung Quốc ước tính khoảng 40-50% lượng dầu nhập khẩu đi qua eo biển Hormuz hiện đã đóng cửa. Dù còn tuyến đường Malacca, nguồn cung dầu của họ chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng. Bạn dự đoán Trung Quốc sẽ phản ứng hoặc can thiệp như thế nào?

Steve Hanke: Trung Quốc sẽ cố gắng làm tất cả những gì các nước Vùng Vịnh, Thổ Nhĩ Kỳ và Nga đều muốn làm — đó là chấm dứt chiến tranh này. Tôi không nghĩ Trung Quốc sẽ để Iran sụp đổ, tôi nghĩ họ sẽ dùng mọi biện pháp cần thiết để duy trì chế độ đó.

David: Bạn có nghĩ rằng xung đột này sẽ mất kiểm soát và biến thành chiến tranh toàn cầu ngoài Trung Đông không? Bộ Ngoại giao Iran tuyên bố nếu Mỹ đưa quân đổ bộ, họ đã sẵn sàng đón nhận cuộc xâm lược của Mỹ.

Steve Hanke: Theo tôi, nó đã mất kiểm soát rồi. Hiện có nhiều đồn đoán về việc các lực lượng Kurd Iran ở miền Bắc Iraq có thể trở thành lực lượng mặt đất trung gian của Mỹ, nhưng tình hình rất mơ hồ. Chúng ta đang trong “màn sương chiến tranh”, chỉ có thể dựa vào dữ liệu thứ cấp để phỏng đoán.

Một người bạn cũ của tôi, cựu giám đốc tình báo Saudi Arabia và cựu đại sứ tại Mỹ, Thái tử Turki Al-Faisal, trong một cuộc phỏng vấn rất hay gần đây đã nói rằng: Trump khi thực hiện chiến tranh này hoàn toàn không biết mình đang làm gì. Khi mù dẫn đường cho mù, đó là chuyện bình thường, nhưng khi người bị ảo giác dẫn đường cho người mù thì sẽ có rắc rối lớn.

David: Mục tiêu cuối cùng của Mỹ là gì? Lãnh tụ tối cao đã bị ám sát, phần lớn chỉ huy của Lực lượng Cách mạng Iran đã bị tiêu diệt, chế độ dường như đã thay đổi. Tại sao còn phải tiếp tục?

Steve Hanke: Bạn cứ nghĩ rằng thay đổi chế độ dễ thành công như thế nào. Theo cuốn sách “Thay đổi chế độ bí mật” của Lindsey O’Rourke xuất bản năm 2018, kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, Mỹ đã tham gia vào khoảng 60% các nỗ lực thay đổi chế độ thất bại hoàn toàn, phần còn lại đều để lại hậu quả hỗn loạn tồi tệ. Lịch sử các cuộc thay đổi chế độ chứng minh đây là chính sách hoàn toàn thảm họa.

Mỹ đã dấn thân vào một chính sách chắc chắn thất bại, đừng nghe lời các chính trị gia Washington. Mục tiêu của Trump luôn thay đổi, nhưng cuối cùng ông ấy sẽ làm theo những gì Thủ tướng Netanyahu của Israel bảo.

David: Điều này có liên quan đến việc kiềm chế Trung Quốc không? Mỹ trước đó kiểm soát dầu của Venezuela (bạn bè của Trung Quốc và Iran), giờ có phải đang cố hoàn toàn kiểm soát Iran, kiểm soát eo biển Hormuz để cắt đứt nguồn cung dầu của Trung Quốc không?

Steve Hanke: Chắc chắn là có ảnh hưởng, nhưng chỉ là thứ yếu. Như John Mearsheimer đã chỉ ra trong cuốn “Ảnh hưởng của nhóm vận động Israel đối với chính sách đối ngoại Mỹ”, nhóm vận động Israel tại Washington có ảnh hưởng rất lớn, khiến Trump tham gia vào các quyết định đó. Trong 40 năm, Netanyahu luôn muốn phá hủy Iran. Israel không thể làm điều đó một mình, đây là một chiến dịch lớn của Mỹ. Thực chất, Mỹ đang chiến tranh giúp Netanyahu.

David: Vậy điều này mang lại lợi ích chiến lược gì cho Mỹ?

Steve Hanke: Ít lợi ích, nhưng chi phí rất lớn. Ngoài chi phí kinh tế và quân sự, còn có giá trị chính trị cực kỳ cao. Người Mỹ rất phản cảm với điều này, tôi nghĩ đảng Cộng hòa do Trump lãnh đạo sẽ thất bại thảm hại trong cuộc bầu cử giữa kỳ.

Xét về lâu dài, tác động còn tồi tệ hơn nhiều. Trái với tuyên truyền của Mỹ, lãnh tụ tối cao bị ám sát sẽ trở thành liệt sĩ của thế giới Hồi giáo. Điều này có nghĩa là trong tương lai gần, thế giới Hồi giáo gần như chắc chắn sẽ trở thành kẻ thù của Mỹ. Chúng ta đang tự tạo ra một lượng lớn kẻ thù.